Nu het nieuwe kabinet-Jetten deze week is beëdigd, begint de fase waarin tekst verandert in daden. Echter, daar wringt het als het gaat om het beleid. In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA zijn namelijk ambitieuze duurzaamheidsambities geformuleerd. Grondstoffenzekerheid, strategische autonomie en een circulaire economie worden gepresenteerd als de fundamenten van onze nieuwe welvaart. En terecht, want in een wereld waarin kritieke materialen de wapens zijn in geopolitieke schaakspellen, is afhankelijkheid een luxe die we ons niet meer kunnen permitteren. Maar als we kritisch kijken naar de inrichting van onze economie, dan zien we een ongemakkelijke werkelijkheid: veel van de waardevolle grondstoffen en materialen in producten of machines die in omloop zijn gaan na gebruik nog steeds verloren. En aan deze realiteit verandert het akkoord bitter weinig.
De circulaire illusie van een lineair systeem
De kern van dit probleem zit niet bij de burger die thuis zo goed mogelijk zijn afval probeert te scheiden. Het zit ook niet bij de verwerkers die aan het einde van de cyclus met man en macht proberen uit ons afval zoveel mogelijk grondstoffen te herwinnen. Hét knelpunt is dat we nog steeds accepteren dat veel producten zo zijn ontworpen dat waardevolle grondstoffen na gebruik gegarandeerd verloren gaan. Zolang we dat probleem niet oplossen, blijft een transitie naar een circulaire economie een illusie.
Neem een simpel meubelstuk zoals een bank. Als deze 'op' is, eindigt hij in het gunstigste geval vaak bij de kringloop of een doorverkoopplatform, maar vaak… in de verbrandingsoven. Dat is een gevolg van bewuste ontwerpkeuzes. Materialen zijn verlijmd, vermengd of zo complex samengesteld dat terugwinning (economisch) onhaalbaar wordt gemaakt. Zo ontwerpen producenten de schaarste aan grondstoffen letterlijk aan de tekentafel. Goedkope productie gevolgd door verbranding na gebruik is niet zelden de praktijk; terwijl de stap naar het hergebruik van de materialen te vaak nog uitblijft.
Intussen blijft de verantwoordelijkheid voor de transitie, bij voorbeeld door belastingprikkels, ook in het nieuwe coalitieakkoord vooral bij de afvalverwerkers aan de achterkant van de keten liggen. Ook de nieuwe coalitie lijkt vooral te sturen op heffingen op en regels voor de verwerking van afval, terwijl normering van productontwerp en materiaalkeuze aan de voorkant van de keten maar beperkt van de grond komt. Daarmee blijft het systeem in de kern lineair, met slechts een circulair sausje voor de bühne.
Onze strategische voorraad ligt op de afvalberg
Dit wringt des te meer nu grondstoffenzekerheid een strategisch thema is. Veel van de materialen die we als schaars bestempelen, bevinden zich namelijk al binnen onze grenzen. Onze strategische voorraad ligt simpelweg op de afvalberg, verborgen in afgedankte producten, machines en elektronica. Het probleem is dus niet dat de grondstoffen er niet zijn, maar dat het lineaire systeem niet is ingericht op het opnieuw kunnen benutten ervan.
De financiële druk van de overheid wordt niettemin vooral gelegd op de al in zwaar weer verkerende verwerkende sector. Ruimte voor innovatie en investeringen wordt beperkt door de onder het vorig kabinet exorbitant verhoogde lastendruk. Intussen laten we de voordeur wagenwijd openstaan. Fabrikanten mogen ongehinderd goedkope materialen uit verre landen gebruiken en producten zo ontwerpen dat grondstoffen in onvoldoende mate herwonnen kunnen worden. Zo subsidiëren we de wegwerpeconomie aan de voorkant en belasten we de oplossing aan de achterkant kapot.
Als het kabinet-Jetten serieus werk wil maken van strategische autonomie, dan moet de verantwoordelijkheid voor circulariteit niet primair aan de achterkant van de keten komen te liggen. Als een product niet ontleed kan worden, hoort het simpelweg niet op onze markt thuis. Dit spanningsveld blijft in het coalitieakkoord grotendeels onaangeroerd. De ambities zijn ronkend geschreven, maar de routekaart is onduidelijk en de huidige prikkels sturen Nederland naar een ongewenste situatie.
Aan de slag gaan met grondstoffen begint bij het sturen op een nieuw ontwerp van de maakeconomie. Aan de slag gaan voor de toekomst vraagt om ingrijpen waar het nodig is.